Heu… ‘Vlaamse Taliban’, Tom Waes?

Vlaamse voetsoldaten doen de Franse cavalerie wijken. (Grandes Chroniques de France, ca. 1390-1401)

Het was reikhalzend uitkijken naar dé aflevering van ‘Het Verhaal van Vlaanderen’ op de VRT waar de Slag der Gulden Sporen aan bod zou komen. Het verhaal van de verdwenen Neanderthalers en dat van de in de pan gehakte Eburonen hadden we goed verteerd (al werd er met geen woord gerept over het ontstaan van de taalgrens nadat de Romeinen waren vertrokken), en de romance tussen Judith en Boudewijn, waaruit het graafschap Vlaanderen ontstond, kon menig Vlaming zelfs tot lyrische ontboezemingen bewegen. Een land dat uit liefde ontstaat!

Natuurlijk is het Vlaanderen van toen niet dat van vandaag, het ging territoriaal grosso modo om wat zich vandaag over de provincies West- en Oost-Vlaanderen uitstrekt, plus een deel van Henegouwen en wat we vandaag Frans-Vlaanderen noemen, met Brugge als onbetwistbare metropool. En stricto sensu was de Graaf van Vlaanderen een vazal van de Franse koning, een ondergeschikte positie die door de bloeiende lakennijverheid doorkruist werd en de opkomst van de steden met zich meebracht.

Cultuurstrijd

Jan Dumolyn (UGent, PVDA-medewerker)

Maar dus gisteren, zondag 22 januari, de krachtmeting tussen de Brugse opstandelingen en het Franse ridderleger, dat finaal genadeloos in de pan werd gehakt. Aan deze confrontatie ging een periode van spanningen vooraf, met als hoogtepunt de legendarische Brugse Metten waarin de liebaards (ofte klauwaarts) de aldaar gelegerde Franse soldaten van hun bed lichtten en afmaakten. Over de iconische strijdkreet ‘schild en vriend’, waarmee Franstaligen werden ontmaskerd, zwijgt Tom Waes in alle talen, en in tegenstelling tot wever en ‘volksmenner’ Pieter De Coninck komt Jan Breydel in het verhaal niet voor, misschien omdat Conscience hem in zijn historische roman iets teveel eer gunt.

Spreken over een ‘taalstrijd’ ware een anachronisme, maar het ‘Vlaams’ karakter van de Brugse opstand was onmiskenbaar, en daar lijkt het VRT-programma met een wijde boog rond te lopen.

Soit, natuurlijk kan zo’n vulgariserend programma van 50 minuten niet alle details vermelden. Vervelender is, dat heel het 1302-verhaal dit keer toch wel een soft-marxistische lezing kreeg, waar wetenschappelijk medewerker en PVDA-er prof. Jan Dumolyn allicht wel voor iets tussen zit. Ontegensprekelijk had de Brugse opstand een sociale dimensie van uitgebuite wevers tegenover de koopmanselite die zich enorm kon verrijken aan de lakenhandel. Maar deze elite sprak geen Swahili, ze sprak Frans, de taal van Filips de Schone en zijn gevolg. Spreken over een ‘taalstrijd’ ware een anachronisme, maar het ‘Vlaams’ karakter van de Brugse opstand was onmiskenbaar, en daar lijkt het VRT-programma met een wijde boog rond te lopen.

Dat Vlaams karakter was op zijn beurt niet enkel een taalkundige zaak, maar een bredere kwestie van cultuur en mentaliteit. De Franse ‘hoofse’ zeden vertaalden zich in een etiquette die wel door de bovenlaag -de Fransgezinden- werd overgenomen maar niet door de ambachten en het volk. In die etiquette is de taal een omgangsvorm waarin een individu zich nooit helemaal blootgeeft, er is plaats voor versluiering, list en dubbele bodems. Deze ‘Latijnse’ trek versus de Germaanse -en maak hier vooral geen rassenkwestie van- werkt tot op vandaag door in het eindeloze Belgische misverstand, waar ingenieus opgestelde teksten, met veel punten en komma’s, door Franstaligen anders worden gelezen en uitgelegd dan door Vlamingen, die dan meestal aan het kortste eind trekken zoals dat bij teksten rond staatshervormingen gebeurt.

Goedendag

(bron: www.liebaart.org )

Dit terzijde. Dat in de taal ingebedde cultuurverschil is geen abstracte kwestie, en de aap komt ook uit de mouw als Waes zich op het einde laat gaan en over een ‘Vlaamse Taliban’ spreekt, zelfs ‘terroristen’ van een Vlaamse Islamitische Staat (!), daar waar hij refereert naar het feit dat de van hun paard getuimelde Franse ridders in de Slag bij Kortrijk niet op genade moesten rekenen.

De Slag bij Kortrijk was het nieuwe strategische ijkpunt voor opstanden van de lagere klassen en de burgerij tegen de adel. Daarmee liep het feodale tijdperk ten einde, en begon het verhaal van de stedelijke vrijheden.

Effectief gold tot dan de oorlogs-‘etiquette’ dat deze ruiters werden gespaard en eventueel tegen losgeld terugbezorgd aan de vijand. Dat deden de Vlamingen niet, het devies was ‘de ruiters van hun paard krijgen en ze elimineren’. Dat laatste gebeurde met de goedendag (foto), een stok van anderhalve meter lang die als knots én als spies kon gebruikt worden. Niet te verwarren met de stok waaraan een ijzeren bol met stekels bengelt. Of de houten spiespalen waarmee de paarden tot staan werden gebracht.

De ongelooflijke ‘schande’ dat een aristocratisch ruiterleger door een bende ambachtslui en boerenpummels in de pan werd gehakt, veroorzaakte een schokgolf door Europa, want het zette heel de feodale machtsverhoudingen én de regels van de krijgskunde op losse schroeven. Dat de Vlamingen daardoor een paria-status kregen zoals de Islamitische Staat vandaag, wordt door de geschiedenis zelf tegengesproken, integendeel, ze waren trendsetters. De Slag bij Kortrijk was het nieuwe strategische ijkpunt voor opstanden van de lagere klassen en de burgerij tegen de adel. Daarmee liep het feodale tijdperk ten einde, en begon het verhaal van de stedelijke vrijheden.

Stigmatisering

Een game changer dus, ofte disruptieve innovatie, die dra navolging kreeg, zoals in de slag bij het Schotse Bannockburn anno 1314 (tegen Engeland), en Mortgarten in 1315 (Zwitsers Eedgenootschap tegen de Oostenrijkse bezetter). Zelfde tactiek van voetvolk en boogschutters versus ruiterij. Heu… Vlaamse Taliban? Als ik architecturale pareltjes als de Ieperse Lakenhalle uit die tijd bekijk en de Gotische kunst die toen floreerde, lijkt het me weinig waarschijnlijk dat de Vlamingen na 1302 internationaal opeens als leprozen werden beschouwd.

Tom Waes bedoelt het allemaal goed, maar men krijgt de indruk dat ‘Het Verhaal van Vlaanderen’ op die manier een ideologische evenwichtsoefening wordt, en dat oikofoob-links bij deze gelegenheid ook eens een been mocht toegeworpen krijgen. Want meteen kunnen dan de klavierridders op de sociale media in gang schieten om ook de flaminganten van vandaag te verketteren tot ‘terroristen’. Als er in de middeleeuwen op grote terreur schaal werd beoefend, kunnen we misschien beter kijken naar de eeuwenlange plundertochten van de Vikings.

Tom Waes bedoelt het allemaal goed, maar men krijgt de indruk dat ‘Het Verhaal van Vlaanderen’ op die manier een ideologische evenwichtsoefening wordt, en dat oikofoob-links bij deze gelegenheid ook eens een been mocht toegeworpen krijgen.

Dat Filips de Schone not amused was en over ‘terreur’ sprak na de nederlaag, ja, daar kan ik inkomen. In Knack gebruikt Rolf Falter dezelfde stigmatiserende vergelijking tussen het Vlaamse leger en ‘de terreurstaat van de IS’, om dan toch te erkennen dat 1302 het signaal was voor de Europese steden om zich uit de feodale machtsverhoudingen los te rukken. Ja maar wat is het nu, terreur of een emancipatieve revolte? Het laatste uiteraard, en daar kunnen ook de historici niet onderuit die Het Verhaal wetenschappelijk hebben gesurveilleerd. Oorlog is niet voor doetjes, dat weten we ook vandaag, maar de Brugse opstand was een voorbeeld voor een omwenteling waarin een stedelijke middenklasse haar rechten opeist tegen het middeleeuwse Ancien Régime. Daar mogen we best fier op zijn.

Dank aan Joris De Sutter voor de historische info.

Vindt u deze column interessant, leerrijk, controversieel, of hebt u tenminste eens goed kunnen lachen? Dan is een donatie, hoe bescheiden ook, misschien een goed idee. 

Dit bericht werd geplaatst in Politiek incorrect, Res publica, Sterke Vlaamse verhalen. Bookmark de permalink .

14 reacties op Heu… ‘Vlaamse Taliban’, Tom Waes?

  1. Lamby zegt:

    Beste Johan,
    je kan het script van deze aflevering misschien afleiden uit de naamsverandering die de zogezegde “maker”van deze serie heeft ondergaan van Tom Waes naar Thomas Dwaes.
    De uitspraken en lichaamstaal die hij gebruikt zijn typisch voor zijn karaktertje dat hij zo graag neerpoot en waar de VRT massa’s geld voor uitgeeft. Dat het bij momenten denigrerend, schofferend is nemen ze er dan maar bij, want ook dat levert kijkcijfers op. (cfr. Reizen Waes e.a.)
    Het zou interessant zijn moesten we inkijk krijgen in hoe deze serie tot stand is gekomen, wie de selectie van specialisten heeft gemaakt, wie er allemaal inspraak heeft gekregen, en dies meer. Of komt dat aan het einde van deze reeks op de buis.
    Ik hoop dat deze aflevering niet in de klas gebruikt gaat worden als vervanger voor de geschiedenisboeken omdat dat makkelijker is voor de leerkrachten geschiedenis.

  2. Christel zegt:

    Hier kan je een verklaring vinden, waarom Willem van Gulik (kleinzoon van de door de Franse koning gevangen genomen graaf Gwijde van Dampierre) en de opstandige Brugse ambachtslui de levens van Franse edellieden & ridders niet spaarden tijdens de Slag der Gulden Sporen en dat de slager Jan Breydel wel aanwezig was tijdens de Brugse Metten, maar niet bij die Slag in Kortrijk :
    https://nl.wikipedia.org/wiki/Willem_van_Gulik_de_Jongere

    Volgens Bart van Loo in zijn boek over de Bourgondiërs riep het boek van Hendrik Conscience de mythe van een overwinning van het Vlaams op het Frans wel in het leven maar was er eigenlijk nooit sprake van een revolutionaire taalstrijd. Aan de Franse kant vochten namelijk Dietssprekende ridders uit Brabant mee en de gevangen gezeten ‘Vlaamse graaf’ sprak Frans. En de inwoners van Dowaai / Douai riepen in hun Franse moedertaal hun Vlaamse identiteit uit: ‘Tos Flamens festons! Par Dieu por nient en parleis, car tos summes et serons Flamens!’ (= we zijn allemaal Vlamingen en we zullen Vlamingen blijven ongeacht welke taal we spreken!).
    In feite was de Slag der Gulden Sporen een alliantie van de partijen die onrechtmatige feodale belastingen aanvochten en zich verzetten tegen de collaborateurs van de Franse koning – de Franstalige patriciërs. (P81-82).

    Maar ja, natuurlijk ziet ieder mens de geschiedenis door zijn politiek en cultureel gekleurde bril. De Slag der Gulden Sporen mag dan wel tot de verbeelding spreken van elke Vlaming, maar voor mij was de Beeldenstorm in 1566 eerder een kantelpunt in de Brabantse /Antwerpse geschiedenis met als gevolg de opstand der Nederlanden en het einde van de Antwerpse Gouden eeuw.

    • dzjakke Dzjakke zegt:

      Leerrijke link, wie dat artikel dan ook opstelt(de) – want Wiki leeft. Geschiedkundige ben ik niet, interesse heb ik wél.
      Ik krijg de indruk dat toén al, en tot vandaag, ‘Tos Flamens’ zich meer bezig hielden met, elkaar bevechtend, samen over de grond te rollen, -afgezien van sommige plaatselijke bondgenootschappen uit opportuniteit- dan zich te vestigen als een macht met een eensgezinde visie.
      Die indruk had ik al door de lectuur van Barbara Tuchmans ‘Waanzinnige XIV Eeuw’.
      Een voorbeeld daarentegen van een andere en effectieve ontwikkeling zien we in de geschiedenis van wat de huidige USA geworden zijn, hoewel ook daar “stromen bloed” hebben gevloeid.
      Mensen zijn en blijven mensen. Ook Waes.

      • Christel zegt:

        Ik vond het alleszins aannemelijker dat de Brugse opstandelingen hulp kregen van de kleinzoon van gevangengenomen graaf, diens huurleger en bondgenoten zoals zijn oom, Gwijde van Namen. Uiteraard uit opportuniteit. Elke partij heeft zijn eigen belangen. Maar samen waren ze degelijk tegen de Franse koning. Wel jammer dat de aflevering enkel gefocust was op de Guldensporenslag. Want ondertussen breidde hertog Jan I van Brabant zijn gebied uit tot over Limburg, mede door de Slag bij Woeringen – wat toch ook relevant is voor de geschiedenis van onze contreien. De hertog was bovendien ook al getrouwd met een dochter van Gwijde van Dampierre, de graaf van Vlaanderen…en was berucht om zijn liederlijk leven. Niet alleen was hij een liefhebber van vechten (en omgekomen tijdens een riddertoernooi) maar ook van minnekozen ( verwekte bastaardjes bij minnaressen) en liedjes schrijven bij een vat bier. Ook al een luisterrijk figuur naast die Willem, die de Vlaamse opstand mee leidde.
        https://nl.wikipedia.org/wiki/Jan_I_van_Brabant

      • dzjakke Dzjakke zegt:

        Dankjewel voor de boeiende link.

  3. Serge Vanhee zegt:

    “Een paard! Een paard! Mijn koninkrijk voor een paard!”, terwijl de haan om zijn eigen mestvlaai draait.

    • dzjakke Dzjakke zegt:

      De kookboeken en Gaia geraken er maar niet uit of het ber..den van paardenvlees al dan niet kort of lang moet. Kip eten wordt dan weer hevig aanbevolen door het koeiengenootschap.

  4. wow! zegt:

    Ongetwijfeld het idee van creatieve destructie die de Vlamingen daar hebben uitgevonden in die tijd! Ik heb onlangs ook nog gedacht dat oorlog niet voor doetjes is, bij het zien van een reportage over de Jaguar Stage, de zwaarste militaire stage ter wereld in het hart van de Guyanese jungle…

  5. Pingback: Waarop en waarom we best fier mochten zijn | Golfbrekers

  6. dzjakke Dzjakke zegt:

    Ik kijk normaal geen TV. Toch heb ik via VRT Max de aflevering eens bekeken. Na een uitgebreide portie reclame (zelfbediening ala vrt) heb ik het gepresteerd om het vier hele minuten uit te houden met tante Terry met haar veelbelovend vertelseltje over Vlaanderen. Je moet al een geharde masochist zijn om dat soort taaltje voor kleuters aflevering na aflevering te doorstaan. (Het enige wat nog kan ontbreken is het gebruikelijke schuldlesje over klimaat, maar dat zal ik nooit weten.) Toch mijn gelukwensen aan de intelligente persoon die dit presteert, en er bovendien een stukje aan wijdt.

  7. Dominique Viaene zegt:

    ALWEER: 🤗👏👏👏👍 Een dikke bravo voor de correcte historische analyse vd Vlaamse stedelijke ontvoogdingsstrijd, toen al! Dominique Viaene.
    Wat de reactie van Falter in dS betreft: deze is NIET origineel maar komt rechtstreeks voort vd reacties vd povere linkse kerk. Dominique Viaene.

  8. Mia Robijns zegt:

    Het antwoord van mijnheer Dumolyn : “ niemand snapte mijn boutade dus het zal wel aan mij liggen. Ik bedoelde dat een tijd na 1302 de Vlamingen internationaal verketterd werden.”

    • Christel zegt:

      Het was niet de eerste keer dat hij die boutade gebruikte. Ook in het interview met MO (juli 2020) vergeleek hij de Brugse opstandelingen van de Guldensporenslag met de IS en bolsjewieken :
      https://www.mo.be/interview/op-de-vlaamse-feestdag-herdenken-we-de-bolsjewieken-van-de-middeleeuwen
      Toen werd er blijkbaar amper op gereageerd, maar nu het verhaal van Vlaanderen door meer dan een miljoen mensen wordt bekeken en er veel inkt is gevloeid over dit tv-programma, wordt het natuurlijk uitvergroot.
      Tom Waes sprak over ‘de slachtpartij’ en dat het niet zo proper was, maar gebruikte niet die metaforen zoals Dumolyn dat deed. Een bizarre vorm van satire?

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s