Steve Bakelmans, de man die helemaal kon zijn wie hij was

Het motto van de Warmste Week, de melige liefdadigheidsshow van de VRT waarin alle TV- en radiocoryfeeën zich nog eens als Gutmensch kunnen etaleren, luidt dit jaar ‘Kunnen zijn wie je bent’. De bedenkers zullen daarbij wel niet aan serieverkrachter Steve Bakelmans gedacht hebben, die momenteel terecht staat voor de moord op Julie Van Espen, nu tweeënhalf jaar geleden. Hij was inderdaad helemaal zijn eigen zelve, toen hij die daad pleegde.

Het is in feite een domme leuze, ook afgeserveerd door Dyab Abou Jahjah in zijn DM column: als je een jongere aanraadt om simpel te zijn wie hij/zij is, ga je voorbij aan elk veranderingsdenken en in feite ook elk emancipatorisch project. Het sluit perfect aan bij het identitaire modediscours dat gemakzuchtige comfortzones opzoekt binnen een bepaalde groep. Misschien is het net van belang om jonge mensen duidelijk te maken dat ze niét zomaar hoeven te zijn wie ze zijn, dat er méér in hen zit, onder het welbekende motto ‘plus est en vous’.

Maar dus Steve Bakelmans, aan wie ik vandaag mijn rubriek ‘Advocaat van de duivel’ wijd. Hij staat terecht voor het Hof van Assisen waar niets meer hoeft bewezen te worden, de dader en de feiten zijn gekend. De details zijn zo gruwelijk dat het proces, zeer uitzonderlijk, achter gesloten deuren plaats vindt. Wat niét aan bod zal komen, is de reden waarom Bakelmans op die plek kon zijn, namelijk door een grove juridische nalatigheid. Hij was in beroep gegaan na een veroordeling wegens verkrachting, en het gevaar voor recidive was reëel, dus had men hem in verzekerde bewaring moeten houden.

De ouders van Julie hebben na de dramatische ontknoping in een open brief een hele waslijst van onachtzaamheden en fouten beschreven ter attentie van de toenmalige justitieminister Koen Geens, de man met de eeuwige glimlach, maar het systeem heeft verder nooit zijn verantwoordelijkheid genomen, waardoor het drama zich nog wel eens kan herhalen. De grootste recidivist is het systeem zelf.

Anti-sociale narcist

De Theunisbrug aan het Albertkanaal, plaats delict

Even focus dan op de dader. Steve Bakelmans is een dakloze veertiger die door de rechter, die hem wandelen had gestuurd, omschreven werd als ‘een anti-sociale narcist zonder normbesef die enkel oog had voor de bevrediging van zijn seksuele driften’. Achter zijn crimineel verleden, waarin seksueel geweld de rode draad is, blijkt een traumatische jeugd te liggen: door zijn moeder op jonge leeftijd in de steek gelaten (wat toch een licht werpt op het verkrachtersprofiel), zelf in zijn jeugd seksueel misbruikt, een heel slechte band met de vader, opgevoed door een goed menende maar machteloze nonkel, en door psychiaters jaren voor de moord al als een ‘tikkende tijdbom’ bestempeld.

Tegelijk stelt zich de vraag of Bakelmans ‘gemaakt’ is door zijn verleden, zijn omgeving, en of u en ik met dezelfde voorgeschiedenis een andere weg zouden gevolgd hebben.

Men moest dus niet zeggen dat men het niet had zien aankomen. Het systeem heeft gefaald, maar tegelijk stelt zich de vraag of Bakelmans ‘gemaakt’ is door zijn verleden, zijn omgeving, en of u en ik met dezelfde voorgeschiedenis een andere weg zouden gevolgd hebben. We moeten die vraag durven stellen, met alle respect voor het slachtoffer en de nabestaanden.

Met slechte kaarten zitten, het bestaat dus wel. Niet iedereen is opgegroeid in een warm, liefdevol nest. Dat is op zich ook geen waarborg voor een onberispelijke levenswandel, en omgekeerd wordt niet iedereen met een traumatische jeugd een serieverkrachter, gelukkig maar. Toch is de voorgeschiedenis een bepalende factor, en geldt het motto ‘zijn wie je bent’ in feite als ‘zijn hoe je gemaakt bent’. Dat klinkt deterministisch, het is uiteraard de favoriete piste van advocaten die hun cliënt willen vrij pleiten: de onweerstaanbare drang, edelachtbare!

Spinoza versus Sartre

J.P. Sartre: ‘De mens is gedoemd om vrij te zijn’

Over vrijheid en noodzaak hebben filosofen door de eeuwen heen dikke boeken geschreven. Beschikt de mens over een vrije wil, of is hij een werktuig van de chemische processen, zenuwpulsen en hersenactiviteit die zijn organisme sturen? Een gevolg van  genetische voorbestemdheid? Een product van zijn verleden? Kon Bakelmans iets anders doen dan wat hij deed? Is er zoiets als vrije wil, keuzemogelijkheid, als alle kaarten gelegd zijn?

Voor gelovigen is er Satan en de oerbron van het Kwaad waartegen de mens een levenslange strijd te voeren heeft. Maar dat middeleeuwse denkbeeld is compleet passé: het ‘kwaad’ behoort tot de wereld, straffer nog, het is niet meer als dusdanig te identificeren als we heel eerlijk de ketting van oorzaak en gevolg ontleden. De dingen lopen gewoon zoals ze zijn, er is niet zoiets als een ‘kwaad’ buiten ons, we zijn allemaal heiligen of misdadigers, al naargelang de omstandigheden.

Als men extreem deterministisch redeneert -zoals de 17de eeuwse filosoof Spinoza, om toch één naam te noemen- stond de moord op Julie Van Espen dus al vast van bij de Big Bang, het ontstaan van het universum. Alles ontrolt zich oorzakelijk, we zijn maar werktuigen van de natuur, en dus van God, voor wie gelooft. Inzicht en bewustzijn van heel dat mechanisme is het hoogst bereikbare. Dus maak u geen illusies: als u exact in dezelfde schoenen had gestaan als die van Steve Bakelmans, had u ook die moord gepleegd, op die plek, op dat moment!

Er is niet zoiets als een ‘kwaad’ buiten ons, we zijn allemaal heiligen of misdadigers, al naargelang de omstandigheden.

De atheïst J.P. Sartre -nummer twee, en dan stop ik- zette zich daar sterk tegen af, en beklemtoonde dat de mens zonder God gedoemd is om vrij te zijn en keuzes te maken. Men kan zich niet verstoppen achter wat ons determineert, achtergrond, constitutie, de omgeving, want dan komt elke concentratiekampbeul daar mee weg. Dit is de these van de openbare aanklager: Bakelmans’ verdediging moet niet afkomen met de smoes van een slechte jeugd, hij had kunnen kiezen om die jonge vrouw niet te doden en op dat moment denken ‘nee, toch liever niet’.

Waarbij men toch de bedenking kan opperen dat het voor een succesvol intellectueel -die op een zeker moment de Russische goelags ontkende- makkelijker is om zich als vrijheidsheld te afficheren, dan voor een serieverkrachter.

De beerput

De Zande, Ruiselede, Vlaams opvangcentrum voor minderjarige delinquenten

Als vader ben ik geneigd om hier een dubbel pad te bewandelen: mensen worden gemaakt, maar net dat stelt de opvoeders voor hun verantwoordelijkheid, zij die vormen, kneden of mismeesteren. Wij hebben een enorme verantwoordelijkheid voor hen die na ons komen. Nog elke dag sta ik op met de vraag wat ik kan doen voor mijn zoon van 18, om hem méér te laten worden dan wat hij is. Elke ouder weet hoe hachelijk dit is. Proberen niet dezelfde fout te maken als je ouders, ook al mislukt dat misschien. Beseffen dat kinderen kwetsbaar zijn en dat ze tegelijk moeten opgevoed worden tot weerbaarheid en onafhankelijkheid. De moeder die Steve achterliet, leeft ze nog? Volgt ze dit verhaal? De vader bij wie hij evenmin geborgenheid vond? De man die hem seksueel misbruikte, leest die nu rustig de krant over het proces?

De schuldvraag strekt zich alleszins uit voorbij het individu. Dit gaat heel de maatschappij aan. De rechter die wist dat Bakelmans een gevaarlijke sociopaat is, en hem niettemin liet lopen, hoort eigenlijk mee in de beklaagdenbank te staan. Voor hem gelden nauwelijks verzachtende omstandigheden, hij gaat niettemin vrijuit. Het proces is een uitdrijvingsritueel, in de eerste plaats voor het systeem dat zichzelf uit de wind zet, maar meteen ook voor ons allemaal. We willen ons ontlasten, verticaal klasseren: in de beerput met Steve.

De rechter die wist dat Bakelmans een gevaarlijke sociopaat is, en hem niettemin liet lopen, hoort eigenlijk mee in de beklaagdenbank te staan.

Want de hoogst ongemakkelijke waarheid is: we hebben dit laten gebeuren, we kiezen namelijk de politici die het systeem beheren. Ja u hebt goed gelezen: ‘kiezen’. Vrije keuze dus. Al decennia lang wordt justitie ondergefinancierd en ontbreken de middelen, niet alleen om de Bakelmansen achter slot en grendel te kunnen houden, maar ook om probleemjongeren beter te monitoren en ze misschien weer op de sporen te kunnen zetten. Dat vereist geduld, liefde, volharding en natuurlijk ook de nodige euro’s.

Ik heb daarbij grote bewondering voor mensen die minderjarige delinquenten opvangen en toch proberen een klik te maken met een beschadigde psyche, een ‘verloren zaak’, een Steve-in-de-dop. Als er geen nieuwe Julie hoeft betreurd te worden, zal het een beetje aan hen liggen. De vrije wil, een wonderbaarlijk ding.

Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .