Don Carlos in de Vlaamse Opera: saai tot redelijk troosteloos

rollendZondag 6 oktober was het nog eens tijd om ons naar de Scheldestad te begeven en een opvoering van Don Carlos van Guiseppe Verdi in de Vlaamse Opera mee te maken. Ingewijden weten dat ik als fervent operaliefhebber een trouw bezoeker van die instelling ben, ook al is de Antwerpse binnenstad nog altijd quasi-ontoegankelijk voor mensen van de parking, zoals de rest van Vlaanderen door de Sinjoor wordt genoemd. In het huis van vertrouwen stinkt het op de parterre soms hardnekkig naar het putje, een soort WC-chloorgeur, dat is al van toen ik als prille puber mijn eerste abonnement kocht. Er zijn nog zekerheden in het leven. Het operaplein werd recent heraangelegd tot één groot tochtgat zonder ook maar één boom of landmark, als je de wolkenkrabber naast het operagebouw niet meetelt: het wordt nu al beschouwd als dé mislukking van de Antwerpse stadsvernieuwing.

De wetten van de Grand Opera

Niet toevallig werden Vlaamse rebellen in de wandelgangen gesignaleerd.

Daarover verder niet getreurd. Don Carlos behandelt een episode uit de geschiedenis die speciaal tot onze verbeelding spreekt: de Spaanse tirannie in de Nederlanden van de 16de eeuw.  Onder  de kille potentaat Filips II, de zoon van onze Keizer Karel, bereikt de inquisitie een hoogtepunt. Diens zoon, de infant Don Carlos, is een kwetsbare, labiele jongeman die moet dulden dat zijn vader met zijn geliefde, Elisabeth van Valois, trouwt uit politieke berekening. Don Carlos keert zich tegen hem en schaart zich achter de Vlaamse opstand, tot hij zelf slachtoffer wordt van de inquisitie en in een kerker wegkwijnt.

Opera was in het Parijs van het Second Empire dan ook vooral een society-gebeuren en diende perfect afgestemd te zijn op de noden en pleziertjes van de topbourgeoisie

Dat is althans de rode draad van het gelijknamige drama van Friedrich Schiller uit 1787. Het werk van Verdi was een bestelling van de Parijse opera en draagt daar alle sporen van. Met hun zogenaamde Grand Opera hadden de Fransen namelijk uitgemaakt dat zo’n stuk vijf bedrijven moest hebben (veel pauzes dus om te flaneren), een ballet, een aantal spectaculaire massatonelen met veel effecten, én voldoende solo’s voor de geliefde vedetten. In voetbaltermen zijn die solo’s volstrekt stilstaande fasen, waar alles bevriest en de zanger(es) staat te declameren, gevolgd door langdurig applaus.

Opera was in het Parijs van het Second Empire dan ook vooral een society-gebeuren en diende perfect afgestemd te zijn op de noden en pleziertjes van de topbourgeoisie, tot in alle details zoals het uur van dineren tijdens de pauze(s). Je zou denken: een beetje artiest gaat daar met een wijde boog rond. Maar omdat de Parijse opera in de tweede helft van de 19de eeuw nu eenmaal als hét wereldwijde toppodium gold, met ook alle technische snufjes, wou elke componist er wel zijn kunsten vertonen en zich aanpassen aan de heersende conventies en het arrogante publiek.

De schim van Keizer Karel

Zelfs Richard Wagner, dé geniale blaaskaak uit de operageschiedenis en altijd vol van zichzelf, deed in 1861 een knieval voor Parijs en prutste voor de gelegenheid wat aan zijn eerder geschreven Tannhäuser -mét extra ballet dus-, tevergeefs: het werk werd uitgefloten wegens ‘te Duits’. Zes jaar later, in 1867, mocht zijn grote Italiaanse concurrent Guiseppe Verdi het ook eens proberen. Verdi’s carrière stond toen al op een hoogtepunt, hij had de opdracht ook gewoon kunnen weigeren.

Sindsdien is Verdi de rest van zijn bestaan tamelijk gefrustreerd blijven bricoleren aan die opera, wat in maar liefst zeven versies resulteerde.

Nog voor de première eiste de directie al dat het werk werd ingekort, wat de componist ook terstond deed. Helaas, ook Don Carlos kon het chichi-publiek van de Franse hoofdstad maar matig bekoren, al voldeed het uiterlijk aan alle hierboven opgesomde criteria. Tot en met het geforceerde happy end, waarbij Don Carlos niet sterft maar door de schim van zijn grootvader (!), Keizer Karel dus, naar het klooster wordt begeleid, kwestie van onze Werner Van Mechelen ook iets te doen te geven. Schiller moet zich in zijn graf hebben omgedraaid.

Sindsdien is Verdi de rest van zijn bestaan tamelijk gefrustreerd blijven bricoleren aan die opera, liet hem herschrijven naar het Italiaans, tot er zo’n zeven versies van bestonden met allemaal hun voor- maar vooral nadelen. Want heel eerlijk: het is en blijft een zwak werk, afgeleverd door de componist die toen al zijn geniale drieslag Rigoletto/Il Trovatore/La Traviata had gecomponeerd. Muzikaal boordevol clichés en geforceerd klinkend bombast, tekstueel langdradig, teveel schatplichtig aan de Franse declamatiestijl die eigenlijk het woord bovenop de muziek plaatst en vooral de solist laat gloriëren.

Rollend materieel

CarlosWat heeft de Vlaamse opera nu met deze -in het Frans gezongen- draak gedaan? Niet veel. Het enige wat deze opera kan redden van de verveling is spektakel, een steengoede regie en visuele prikkeling, misschien zelfs enige humor en ironie, waarbij we als kleine bourgeois een namiddagje genieten voor ons dure inkomgeld. Ik wil ook wel eens een paar kippenvelmomenten, muzikaal en scenisch, als het niet teveel gevraagd is.

Maar regisseur Johan Simons koos ervoor om de verveling te sublimeren tot een vier uur durende zee van troosteloosheid: niets dan roltafeltjes en ziekenhuisbedden op de scène, die bij opgeschoven tralies ook wel een gevangenis konden verbeelden, en waarin de hoofdfiguur rondhangt als een geesteszieke. De andere protagonisten hebben er werk mee: tussendoor rolt er al eens eentje zo’n bed een paar meter vooruit om wat been- en ademruimte te hebben. Ik weet niet of de regisseur dat zo heeft voorgeschreven, maar het oogt bijwijlen echt als de Brusselse ring op het spitsuur waar iemand af en toe de pechstrook gebruikt. Daar bovenop komen er af en toe hallucinogene objecten uit de lucht gevallen, kartonnen zetstukken die niet echt vaart of dynamiek in de regie brengen, eerder integendeel.

Deze enscenering lijdt aan modernistische eentonigheid die vooral het uithoudingsvermogen van het publiek op de proef stelt.

De wegkwijnende Don Carlos dus, die heel de opera als een flash back ondergaat. We kunnen in theorie het concept wel volgen, maar het werkt gewoon niet, toch niet bij een stuk van die matige kwaliteit. Vocaal deed iedereen zijn best en had titelfiguur Leonardo Capalbo ronduit schitterende momenten, daar niet van. Het koor zit voor het grootste deel van de tijd weggestopt achter een half-doorzichtig projectiescherm, en de fameuze terechtstelling van de Vlaamse opstandelingen wordt gereduceerd tot een pose van een handvol bewakers die evenveel gevangenen in een catchgreep houden. Voor het overige is er van geëlaboreerde personenregie eigenlijk geen sprake, iedereen doet maar wat en trekt zijn plan in deze uitvergrote isoleercel.

Deze enscenering lijdt aan modernistische eentonigheid die vooral het uithoudingsvermogen van het publiek op de proef stelt. Johan Simons mag dan al een gewaardeerd theaterman zijn die tussen 2005 en 2010 ook het NTGent leidde, als operaregisseur mist hij volgens mij de feeling voor het genre en gaat hij iets te graag de ‘pedagogische’, boodschapperige lijn op. Bekijkt men de rest van de seizoensprogrammatie 2019-2020, dan lijkt het erop dat kersvers directeur Jan Vandenhouwe vooral zijn eieren in die mand zal leggen, zogezegd om een nieuw en jong publiek aan te trekken. Ik heb daar zo mijn twijfels over. De magie van een totaalervaring, zoals Wagner die beoogde, is tijdeloos. Complete colonnes ‘eigentijdse’ regisseurs hebben er zich al mee bemoeid, ook dat is een modetrend die zoals de Parijse Grand Opera achteraf vermoedelijk meewarig zal bekeken worden.

Dit gezegd zijnde, mits aangenaam gezelschap en voldoende beenruimte valt die voorstelling best wel mee. Wat dat eerste betreft: Gudrun heeft me geleerd dat je je ook met een slechte voorstelling ontzettend kunt amuseren. Een totaal nieuwe ervaring, zalig.

Don Carlos, Vlaamse Opera

In Antwerpen nog op 9 oktober

In Gent nog op 16,19,22,25,27,30 oktober

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .

9 reacties op Don Carlos in de Vlaamse Opera: saai tot redelijk troosteloos

  1. Anoniem zegt:

    Gelukkig is Parijs niet het enige centrum dat de kwaliteit bepaalt van het werk van componisten. Maar een moeilijk publiek is het zeker, en grillig ook. Wie spreekt er nog van hun goddelijke Meyerbeer? Maar wél de verguisde Bizet en Stravinsky werden de ware goden. Het is wel triestig als zo’n regisseur een goed stuk de nek omdraait. Gelukkig een lekker glaasje bij de thuiskomst, da maakt weer veele goe!

  2. Marc zegt:

    Noem mij ouderwets, maar als het om opera gaat (toch om de ‘klassieke’ stukken) heb ik het liefst dat alles wordt opgevoerd zoals in de tijd van toen, incl. bijvoorbeeld pruiken en witgepoederde gezichten. Wagner of Mozart bijvoorbeeld in moderne decors, of gezongen door mannen en vrouwen in kledij volgens de huidige mode, doet toch een stuk af van het opera-plezier. Niet dat ik een grote liefhebber of kenner ben, maar als ik ga, liefst alles ‘naar den ouden trant’.

    • Eric zegt:

      Daarin geef ik u gelijk. Het zelfde overigens voor theater. Stukken van Shakespeare vertaald door Hugo Claus, of erger nog, door Tom Lanoye, zonder décor, opgevoerd in gerafelde, grauwe sportkledij: men schaamt zich voor niks. Ik heb ooit een monoloog naar een werk van Kafka bijgewoond. Het stuk, ‘de metamorfose’, was omgezet in een soort kleutertaal vol verkleinwoorden die je bij Kafka niet vindt. Respect voor de geest van een origineel werk lijkt overbodig. Als ‘bewerker’ maak je van alles wat je onder de vingers krijgt dezelfde onaantrekkelijke kipkap. En de bezoeker komt nadien gedegouteerd buiten, schudt als een hond de viezigheid van zich af en komt nooit meer terug.

  3. piet spuug zegt:

    De pruikenmode is terug in, zoals in de popmuziek van de Koreaanse band SsingSsing, of ook bij de Amerikaanse band Khruangbin. Tradities uit het Oosten of het Midden-Oosten, geconfronteerd met het wereldje van de glamrock! Eén van de eerste nummers was een persiflage van Abba (Honey honey). Wie van opera of muziektheater houdt, zal dit ook wel leuk vinden. Zeer grappig, deze Koreanen!

    • Anoniem zegt:

      Nu ja, grappig is toch wel subjectief hoor. Geef mij dan toch maar een opera.

      • piet spuug zegt:

        Misschien niet zo’n goed fragment, maar het was vooral de sterke visuele presentatie (kledij en pruiken) en de overacting bij een aantal van hun optredens, die ik op YouTube had bekeken, waarmee ik me kostelijk had geamuseerd en die me deden denken aan opera of iets dergelijks, genre komedies van Molière. Dit terwijl Vlaamse opera hier als saai en teleurstellend werd geboekstaafd. Hoewel geen sprake van een regisseur, had de bassist van SsingSsing, Jang Young-gyu, wel de muzikale leiding over een hele reeks films. Door te putten uit de eigen muziektraditie (Koreaanse folk) kunnen ze niet anders dan de draak steken met het westerse rockwereldje, waarin ze op de één of andere manier zijn ingetuimeld, zelf willen vormgeven, en waar altijd veel glitter aan te pas is gekomen. Denk ook aan de optredens van Elvis Presley – de intrede van de postmoderne tijd met de eerste zwart-wit-TV! Zijn verschijning was op zijn minst pompeus (kostuums, kapsel, manier van doen), werd ook The King genoemd. Verder ook Freddie Mercury, de frontman van Queen, geboren op de Britse kolonie Zanzibar, maar opgegroeid in Indië (zijn voorouders waren Parsi), een ongelooflijk zangtalent, kon 4 octaven zingen, had naar eigen zeggen nooit zangles gevolgd en heeft nog samen met een Spaanse operazangeres een album opgenomen, kon daarnaast nog een stukje acteren!
        Ce n’est pas un comédie, c’est une affaire sérieuse…

  4. piet spuug zegt:

    Het klassieke uit het moderne en het moderne uit het klassieke… Er bestaat ook modern Japans poppentheater van dit stuk van Molière. Naast marionetten doen ook robotten mee. Het theatergezelschap heet Agences de Voyages Imaginaires.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s