Het verstand op nul: niet de robot is het probleem, wel de gerobotiseerde mens

McDonaldsDoor een medialacune, noemen we het een kleine komkommertijd na die bewogen januarimaand, pakt De Standaard uit met een nieuwe hype: de robot, en wat voor massale werkloosheid die zal opleveren. Het woord robot komt niet toevallig van het Russisch en betekent zoiets als ‘dwangarbeider’: daar hebben ze ginder veel ervaring mee.

Het zijn dus vooral de saaie jobs en routineklussen die zullen geautomatiseerd worden. Drankjes naar uw tafel brengen in een bar bijvoorbeeld. Nu kan ik me wel een gezelligere bediening voorstellen, maar probeer het eens één dag vol te houden. Ooit 14 dagen aan de kust gewerkt als kelner, en ik kan u verzekeren: laat die robots maar komen.

Alhoewel. Mijn bekommernis ligt elders, namelijk dat mensen zich steeds meer als robot gedragen, geprogrammeerd en geconditioneerd. We krijgen dan een omgekeerde dynamiek: de robot wordt niet gemaakt naar menselijk model,- de mens wordt gemaakt en herkneed tot een robotfiguur. Daar zijn complete bibliotheken over geschreven, met de Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) als aanstichter.

De moderne samenleving produceert niet alleen machines, maar automatiseert ook de mens om met dit instrumentarium om te kunnen gaan. Dat weet iedereen die auto rijdt: men kan niet anders dan mee ‘auto worden’ en een hele reeks ‘geautomatiseerde’ bewegingen uitvoeren, om te overleven in het verkeer. Verdere automatiseringstechnieken (cruise control, straks de zelfrijdende auto) maken het verkeer wel veiliger, maar maken ons niet minder robot. Integendeel zelfs. Hoe gesofisticeerder de apparatuur, des te meer hebben we de neiging om aan zijn logica te gehoorzamen, in plaats van omgekeerd.

In het zog van Max Weber sprak de socioloog George Ritzer over de ‘McDonaldisering’: door de noodzaak om de hamburgertent zo efficiënt en rationeel (en dus zo winstgevend) mogelijk in te richten, trekken ze allemaal als 2 druppels op elkaar, is alles sterk gestandardiseerd, en worden we ook verondersteld om als robotten aan te schuiven via de drive-in. Of denk aan de supermarkt waar we zelf onze kar inscannen: het systeem automatiseert, maar bij elke stap automatiseren we mee.

Anders gezegd: we doen al lang niet meer wat we willen, we doen wat het systeem van ons vraagt. Dat was vroeger natuurlijk ook zo, maar de toenemende rationalisering heeft een bureaucratisch ingerichte maatschappij opgeleverd waarin de nietigheid van het individu totaal is, veel sterker dan onder om het even welke dictatuur. Men kan u werkelijk alles laten doen, als het maar tot de logica van het systeem behoort. Het meest dramatisch toont zich dat bij mensen die de orde handhaven en over vuurwapens beschikken. In de VS doden politie-agenten een verdachte volautomatisch, en het mag ook. Ze worden vrijgesproken, en terecht: ze handelen compleet als robotten en zijn in die zin zelfs niet meer toerekeningsvatbaar. Niemand is overigens schuldig of verantwoordelijk, ook niet de hoogste echelons: iedereen is een onderdeel van een zelfsturend apparaat.

Alle praatjes over vrijheid en vrijemeningsuiting doen eigenlijk nauwelijks nog ter zake, in een wereld die ons compleet programmeert. Natuurlijk mag u uw mening zeggen en op een internetforum wat rondhakken. Des te vlijtiger en braver trekt u nadien uw plunje terug aan om als radertje in het systeem te functioneren, dit zowel in het economisch proces als de zogenaamde vrije tijd. Zelfs het Aalsters carnaval zit zo in elkaar: drie dagen de beest uithangen, en dan back tot business.

Hoe hieraan ontsnappen? Is elke dissidentie, elke tegenbeweging ook niet geprogrammeerd, bijvoorbeeld dat ik dit nu zit te schrijven opdat u het zou lezen en niet naar buiten zou stormen? Ik hou u niet langer tegen!

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink .